Adalet mekanizmasının sağlıklı işleyişinde, yargılamaya konu olan olayların veya durumların özel ve teknik bilgi gerektiren yönlerinin aydınlatılması büyük önem taşır. İşte bu noktada "bilirkişi" devreye girer.
Bilirkişi, sahip olduğu uzmanlık bilgisiyle mahkemelere ve savcılıklara yol gösteren, ancak hukuki değerlendirme yapmaktan kaçınan tarafsız bir yardımcıdır. Bu önemli görevin layıkıyla yerine getirilebilmesi için bilirkişilerin dikkat etmesi gereken temel prensipler ve sorumluluklar bulunmaktadır.
1. Uzmanlık ve Yetkinlik:
- Alan Bilgisi: Bilirkişinin en temel vasfı, rapor düzenleyeceği konuda derinlemesine bilgi ve tecrübeye sahip olmasıdır. Görevlendirildiği alan, kişinin fiili uzmanlık alanı ile birebir örtüşmelidir.
- Güncel Bilgi: Bilim ve teknoloji sürekli gelişmektedir. Bilirkişi, kendi uzmanlık alanındaki güncel gelişmeleri, yeni yöntemleri ve standartları takip etmeli, bilgisini taze tutmalıdır.
- Yetkinlik Sınırları: Bilirkişi, uzmanlık alanının dışına çıkan veya yetkinliğinin yeterli olmadığı konularda görüş bildirmekten kaçınmalıdır. Gerekirse, görevi kabul etmeme veya ek bilirkişi atanmasını talep etme hakkını kullanmalıdır.
2. Tarafsızlık ve Bağımsızlık:
- Objektif Yaklaşım: Bilirkişi, dosyaya ve taraflara karşı mutlak bir tarafsızlık içinde olmalıdır. Kişisel görüşleri, inançları veya ilişkileri, raporunu etkilememelidir. Görevi, gerçeğin ortaya çıkarılmasına yardımcı olmaktır.
- Çıkar Çatışmasından Kaçınma: Bilirkişi, görevlendirildiği dosyayla ilgili olarak kendisinin veya yakınlarının herhangi bir menfaatinin bulunmadığından emin olmalıdır. Taraflarla veya vekilleriyle raporun içeriğini etkileyebilecek nitelikte bir ilişki içinde olmamalıdır. Şüphe uyandıracak durumlarda görevi kabul etmemeli veya durumu derhal mahkemeye bildirmelidir.
- Baskıdan Uzak Durma: Taraflardan veya üçüncü kişilerden gelebilecek her türlü yönlendirme veya baskıya kapalı olmalıdır. Raporunu sadece bilimsel ve teknik verilere dayanarak hazırlamalıdır.
3. Görev Kapsamına Bağlılık:
- Sorulan Sorularla Sınırlılık: Bilirkişi, mahkemenin veya savcılığın kendisine yönelttiği soruların dışına çıkmamalıdır. Görevlendirme yazısında belirtilen hususlar çerçevesinde inceleme yapmalı ve raporunu bu sınırlar dahilinde oluşturmalıdır.
- Hukuki Değerlendirme Yasağı: Bilirkişinin görevi, teknik ve özel bilgi gerektiren konularda tespit ve değerlendirme yapmaktır. Hukuki yorum yapmak, kimin haklı kimin haksız olduğuna karar vermek veya kanun maddelerini yorumlamak hakimin görevidir. Bilirkişi bu alana girmekten kesinlikle kaçınmalıdır.
4. Özen ve Bilimsel Yöntem:
- Detaylı İnceleme: Bilirkişi, dosya kapsamındaki tüm delilleri, belgeleri ve bilgileri dikkatle incelemeli, gerekli ölçüm, analiz veya keşifleri özenle yapmalıdır.
- Bilimsel ve Teknik Standartlar: İnceleme ve değerlendirmelerini, kendi uzmanlık alanının kabul görmüş bilimsel ve teknik standartlarına, yöntemlerine uygun olarak yapmalıdır. Kullandığı metodolojiyi raporunda açıkça belirtmelidir.
- Gerekçelendirme: Raporundaki tüm tespit, görüş ve sonuçları somut verilere, bilimsel prensiplere ve mantıksal çıkarımlara dayandırmalıdır. Soyut ve dayanaksız ifadelerden kaçınmalıdır.
5. Raporlama Standartları:
- Açıklık ve Anlaşılırlık: Bilirkişi raporu, hukuki ve teknik terimlerin yanı sıra, konunun uzmanı olmayanlar (hakim, savcı, avukatlar, taraflar) tarafından da anlaşılabilecek kadar açık ve net bir dille yazılmalıdır. Gereksiz teknik jargon kullanımından kaçınılmalı veya kullanılan terimler açıklanmalıdır.
- Tam ve Eksiksiz Olma: Raporda, mahkemenin sorduğu tüm sorulara cevap verilmeli, inceleme süreci, kullanılan yöntemler, elde edilen bulgular ve varılan sonuçlar eksiksiz bir şekilde yer almalıdır.
- İmza ve Beyan: Rapor, bilirkişi veya bilirkişi kurulu üyeleri tarafından imzalanmalı ve 6754 sayılı Bilirkişilik Kanunu'nda belirtilen tarafsızlık beyanını içermelidir.
6. Gizlilik:
- Bilirkişi, görevi nedeniyle öğrendiği her türlü bilgi ve belgeyi gizli tutmakla yükümlüdür. Bu bilgiler, yasal zorunluluklar dışında üçüncü kişilerle paylaşılamaz.
7. Süreç Yönetimi ve İletişim:
- Sürelere Riayet: Mahkeme tarafından verilen süreler içinde raporunu hazırlayıp teslim etmekle yükümlüdür. Ek süreye ihtiyaç duyulması halinde, gerekçesiyle birlikte mahkemeden talepte bulunmalıdır.
- Mahkeme ile İletişim: Gerektiğinde, görevinin veya raporunun daha iyi anlaşılması için mahkemenin sorularını yanıtlamaya, duruşmalara katılmaya hazır olmalıdır.
Sonuç:
Bilirkişilik, büyük bir sorumluluk gerektiren onurlu bir görevdir. Yukarıda belirtilen hususlara dikkat edilmesi, sadece bilirkişinin kendi hukuki ve cezai sorumluluğunun önüne geçmekle kalmaz, aynı zamanda adaletin doğru ve hızlı bir şekilde tecellisine de önemli katkı sağlar. Uzmanlık, tarafsızlık, özen ve dürüstlük, iyi bir bilirkişinin vazgeçilmez nitelikleridir. Bu niteliklere sahip bilirkişiler, yargı sisteminin en değerli yardımcılarıdır.